Information icon.svg Please vote in the 2017 board of trustees election. The cabal thanks you for your service.

Esperanto (Esperanto)

From RationalWiki
Jump to: navigation, search
New logo.png
If you were looking for this article in the English language, it can be found at Esperanto.


We control what
you think with

Language
Icon language.svg
Said and done
Jargon, buzzwords, slogans
Bestoj.

Esperanto estas konstruita helplingvo inventita en la malfruaj 1800-jaroj de Ludoviko Lazaro Zamenhofo kiel remeto por alaj "internaciaj" lingvoj kiel la Angla, la Franca, kaj la Latina, kun la intenco krei linvgvon kun ne alfiksadoj al ia ekzistanta aĵo. La nomo estas de kaŝnomo ke Zamenhof uzis en lia originala publikigo pri la lingvo. La originala nomo de la lingvo simple estis "Lingvo Internacia".

La lingvo havas iom la statuson de "herbradika" movado. Ĝi famiĝis en la sekvo de la lingvo "Volapük"[note 1] de Johann Schleyer (kiu nur travivas hodiaŭ en malnovaj libroj, kaj rusa slangvorto por interreta sirila transskriba sistemo);Esperanto plenumis la saman bezonon kiel politika neŭtrala helplingvo, sed forigis multe da la gramatika kompleksaĵoj, strangaj vortmutacioj, kaj konfuza pronuncado ke preskaŭ detruis la internacian helplingvan komunumon.[note 2]

La lingvo mem estas pleje hindeŭropa vortare. Ĝia gramatiko estas hindeŭropa verbe[note 3]sed ĝia sistemo de vortkonstruado pli proksime similas la uralajn lingvojn sen vokalharmonio kaj kun forta antaŭjuĝo al simpleco. Ankaŭ estas verba kaŭza sufikso -ig- ke ne havas ĝustan egalvaloron en la hindeŭropaj lingvoj kaj verŝajne venas el la hebrea.[note 4] La vortlisto estas prenita (iom hazarde) el la plej da lingvo en internacia diskurso je la tempo, notinde la angla, la germana, la franca, la jida, la rusa, iomete de la pola. Multe da praaj helplingvoj primare prenis iliajn vortarojn kaj gramatikojn de nur unu lingvo.[note 5]

Komplotaj teorioj kaj permana persekutado[edit]

Estas sufiĉa amaso da kritiko ĉirkaŭ la lingvo kaj la movado. Ĝi emas elvoki tre fortajn kaj emociajn reakciojn, eĉ en homoj kiu neniam rigardis aŭ audis vorton de la lingvo.[1]

Kvankam Espereanto estas sufiĉe malofendema mem, ŝajnas ke ĝi kolerigas multe da diferencaj grupoj. Veninte de la malfruaj 1800-jaroj ĝi estas viktimo de la kontraŭjudista movado de la tempo ĉar Zamenhof estis etne juda. Post la publikado de la Protokoloj de la Sambukoj de Ziono, kaj antaŭ la ekspono de tiu dokumento kiel imitito kaj mistifiko, kontraŭjudistaj komplotaj teorioj estis tre ordinira en Eŭropo je kaj la Politika dekstro kaj maldekstro.[note 6] Atendante reakcion la frua movado multe klopodegis kaŝi la judecon de Zamenhof,[2] Kvankam ĉi tiu ne estis sukcesa. Adolf Hitler nomis Esperanton kiel Juda lingvo ke estis kreita por sklavigi la mensojn de Maljudoj.[3][4] Rakonto strange simila al la "Nigra Prelego" de J.R.R Tolkien. Stalin unue toleris la lingvon, poste persekutis Esperantistojn, kaj nomis ĝin "la lingvojn de spionoj"[note 7] Tro da Esperantistoj pagis per siaj vivoj — por io ke estas baze hobio. En alia aĉa kurbo de sorto, ĉiom da la infanoj de D-ro Zamenhof mortis en la Holokaŭsto.[5]

Aliloke, la Toĝo reĝimo en Imperia Japano kaj la Falangistoj en Hispanujo antaŭ la 1950-aj jaroj, ankaŭ perseukutis Esperantistoj.

Tamen, kontraŭe Esperanto estis uzata de la Ekstremaj Maldekstraj grupoj. Estas ankaŭ sciita ke la jugoslava estro Tito, estis parolanto de la lingvo, kaj fakte kuraĝigis ĝian uzadon. La Ajatola Ĥomejni ŝajne akceptis ĝian uzon, ĝis la eltrovis ke Esperanton ŝatis la bahajoj.[note 8] La bahajoj ne vere estas tro populara kun la Ŝia fundamentalista estraro de Irano. Faŝista Italio ŝatis ankaŭ Esperanton, pro ĝia sona simileco al la itala.[6]

Ne surprize kiel proponita mondlingvo, Esperanto ankaŭ kolerigas komplotaj teoristoj, kiu kiel Hitler, taksis ĝin batalilo de la Ziona Okupanta Estraro, Framasonoj, la Iluminatio, kulturmarksistaj akademiuloj, kaj George Soros (kiu estas denaskula parolanto[7]). Iom da kristanaj fundamentalistoj nomis ĝin kiel Diabla lingvo malgraŭ la fakto ke multe da Esperantistoj estas kristanoj kaj la Biblio estas havebla en la lingvo.[note 9] Estas ankaŭ almenaŭ 3 tradukoj de la Korano en Esperanton, kaj ankaŭ tradukoj de la Daŭdeĝingo, la Analektoj de Konfuceo, Bagavadgito, kaj la Dhamapada, el multe da aliaj religiaj verkoj.[note 10]

Kritiko[edit]

Estas ankaŭ sufiĉa amaso da kritiko pri kiel ĝuste la lingvo devus disvolviĝi; la projekto frue forkis, kun konkuranta lingvo, Ido, kreita de Esperantistoj kiu sentis forte ke Esperanto bezonis gramatikon pli precizan. Multe da Esperantistoj taksas la verkojn de Zamenhof esti malŝanĝebla;[note 11]la praktika kialo ke estas donita estas konfiti interkomunikeblecon, kaj preventi la disvolviĝon de dialektoj, sed ne estas malofte trovi fundamentalista mensemo, kaj eĉ iom da persakutkomplekso en iom da parolantoj (ne tute maljustigita pro la historio de la movado).

Designaj aspektoj[edit]

Iom da homoj, precipe aŭtoroj de konstruitaj lingvoj, rigardas Esperanton kiel ekzemplo de kiel ne krei lingvon. Zamenhof ne estis instruita lingvisto kaj tial faris multe da elektoj ke, eĉ kie ili ekzistas en naturalaj lingvoj, estas ofte taksata malakceptebla en lingvo konstruita kun pretensoj de universalismo:

  1. La ĉefa dokumento de la lingvo la Fundamento, iluzie donas al la lingvo 16-regulojn gramatikajn, tiam kontinuas ellabori pri ĝi kun aro de praktikaj ekzemploj kiu nomiĝas la Ekzercaro, kiu servas per ekzemplo por krei gramatikon multe pli kompleksan. Sistemaj gramatikoj de Esperanto kutime derivata el kombinaĵo de la 16 reguloj estas pli longe ol 16 reguloj kaj strange dubasenco.[note 12] Estas ankaŭ kontraŭaĵoj inter la Fundamento kaj la Gramatiko, kiel pronomo ke nur ekzistas en la Ekzercaro, "ci". Ĉi tiu kontraŭaĵoj ĝisnune ne estas elforigita ĉar la Fundamento mem estas taksata malŝangebla.
  2. La du kazoj estas vidata kiel malnecesa komplekseco por parolantoj de lingvoj sen vera kazmarksistemo aŭ lingvoj ke perdis plej da iliaj kazsistemoj. Komprenable, estas multe pli facila por parolantoj de lingvoj ke ankaraŭ markas rektajn objektojn kiel la germana,[note 13] la japana[note 14] la turka, la hungara, la finna, slavaj lingvoj, kaj moderna normiga araba.
  3. Multe da kutimaj konceptoj kiel "malbona" kaj "maldekstra", ne havas dediĉitajn radikojn kaj estas farita per sufikso metita je ilia antonimo. Ĉi tiu prefikso derivita de dua signifo de franca prefikso estas mal-, do diri la kontraŭon de "bona" vi diras na "malbona", kiu sonas ridinda al parolantoj de latinidaj lingvoj. Estis ĉi tiu ankaŭ la inspiro por la "novparolo" de George Orwell.
  4. La vortaro kaj sistemo de afiksoj estas genre malsimetria; tio kondukas al akuzoj de seksismo. Multaj vortoj specifantaj je hominoj estas simple derivita de maskla-specifajn vortojn kun la aldono de la sufikso -ino. Estas multe malpli da vortoj esence inaj ol esence viraj, eĉ al la punkto de patrino, derivita de la vira patro, anstataŭ vortoj kiel mater, madre, Mutter ktp. La normo vira prefikso en Esperanto estas vir-, sed kelkaj personoj ne trovas ĉi tio sufiĉa; ili kreis la ne-norma, eksplicita vira sufikso, -iĉo (Parigita kun la pruntado de ĉiuj defaŭltajn virajn radikojn kiel genre neŭtralajn). Unuope inkluziva lingvo ne eblas en Zamenhofa Esperanto, kvankam ĝi povas foje esti laborinta ĉirkaŭe uzante la pluralon, kie la prefikso ge uzeblas por priskribi genre neŭtrala grupo (ekz gepatroj, gepatroj); oni povus verŝajne uzas "ge" kun unuopaj vortoj por indiki ĉu iu aparta genro por plenigi la rolon, sed tio ne estas la normo. Nun estas movoj al plibonigi la genrajn specifadojn en la lingvo.

Notoj[edit]

  1. El du vortoj, world kaj speak, ambaŭ prenita de la anlga ke signifas na "mondo" kaj "parolo", ni tute ne ŝercas
  2. Jes ĝi tute tiel aĉis ke ĝi mortigis ĉiujn 10an novan lingvon
  3. En la senco ke verboj havas morfemajn as-tempojn, is-tempojn, kaj os-tempojn tensojn, ordajn kaj kondiĉajn modojn, kaj participojn por pli kompleksaj verbformoj
  4. Tiel "manĝigi" kopmaru la hebrea vorto na "לִמֵּד" (lernigi, aŭ instrui). La plej proksime la hindeŭropan havas estas certaj verboj derivita de adjektivoj, kiel la latina "magn-ificare", reprezentita en kaj Esperanto kaj la Hebrea sammaniere kiel la verba kaŭzigo: Esperanto: "grand-igi" la hebrea:"גִּדֵּל". Eĉ tiu ĉi ne estas heredita trajto de la hindeŭropa sed estis derivita de "magnum facare."
  5. Volapük uzis ege modifitajn anglajn vortojn, kun gramatiko kaj proksime similas al konservemaj germanikaj lingvoj (tamen strange verboj inflektas por genro kiel en la araba aŭ la hebrea) Universalglot uzis la latinidajn lingvojn, sed ne la latina mem, Communicationssprache uzis la francan, kaj Solresol estas bazita de ne naturala lingvo.
  6. Maldekstra ekzemplo estis la kolektivista anarĥisto Miĥail Bakunin
  7. Verŝajne ĉar ĝi estis populara en la komunistaro, kaj la ĉiamparonoja Stalin ne ĝin parolis
  8. La bahaa fido ne ĝiras Esperanton, sed iomete da bahajoj parolas Esperanton kaj pledi por ĝia adoptado.
  9. Malsurprize, pro la fakto ke preskau ĉiuj lingvoj havas biblian tradukon — iom da lingvoj estas eĉ preskaŭ tute perdita al la historia arĥivo — krom sia biblia traduko; ekzemple la gota. Tamen, Esperanto estas disputeble unu el la nur 2 konstruitaj lingvoj kun plene tradukita biblio. La alia estus la "baza angla" (Basic English) de Charles Ogden, kvankam ĉi tiu estas debatebl ne konstruita lingvo, do Esperanto eble estas la nura ĝisnune. Iom da aliaj kiel Interlingua kaj Volapük, havas la plenan Novan Testamenton kaj iomete de la Malnova Testamento. Estas nune tradukaj projektoj por la Klingona, la Kenja, kaj la Navia, sed ankaraŭ nenio prezentebla.
  10. Ŝajnas esti proksima inter religaj fanatakismo, aŭ aliaj tipoj de idealismo, kaj fanatakismo por Esperanto. Zamenhof Eĉ kreis lian propan religion, homaranismo.
  11. Fake Zamenhof designis certajn partojn de la lingvo esti malŝanĝebla, tamen la amplekso al kiu ĉi tiu aplikas estas subjekto de ĉiama laciga debato.
  12. La plej malsimpla el ĉi tiuj estas la Plena Analiza Gramatiko de Esperanto unue publikigita de Kalman Kalocsay kaj Gaston Warignhien en 1935. La plej sciata kaj plej uzata hodiaŭ estas la Plena Manlibro de Esperanto Gramatiko de Bertilo Wennergren.
  13. En la vira ununombro: 'Der' Apfel ist gut kontraŭ Ich habe 'den' Apfel gegessen.
  14. La postpozicio を (o).

Referencoj[edit]

  1. http://claudepiron.free.fr/articlesenanglais/reactions.htm
  2. Árpád Rátkai, Informfalsantoj kontraŭ Lazar Markoviĉ Zamenhof, Beletra Almanako, isuo 22 (Februaro 2015).
  3. Artikolo en la Hispana pri la pritraktado de esperantistoj dum la Holokaŭsto.
  4. Adolf Hitler taksis ke Esperantistoj estis parto de la internacia juda komploto (kiel li klarigis en "Mein Kampf"), kaj tial bezonis esti detruita Mallonga artikolo pri Nazi-epoka linvga politiko ĉirkaŭ Esperanto.
  5. Vidu la artikolon pri L. L. Zamenhof en la angla Vikipedio.
  6. http://www.thelinguafile.com/2013/08/esperanto-worlds-most-popular.html#.VRnDF3VdZct
  7. http://blogs.transparent.com/esperanto/the-billionaire-native-esperanto-speaker/